Verzuiling. We doen vaak alsof het iets uit het verleden is. Een hoofdstuk uit de geschiedenis. Katholieken, protestanten, socialisten: ieder zijn eigen wereld. Maar wie met open ogen naar de samenleving kijkt, ziet dat die scheidslijnen nooit echt zijn verdwenen. Ze hebben alleen een andere naam gekregen: identiteitspolitiek.

Geen religieuze zuilen meer, maar culturele, ideologische en digitale scheidslijnen. Mensen leven steeds vaker naast elkaar in plaats van met elkaar. Discussies verharden en standpunten lijken belangrijker te worden dan het gesprek zelf. Onderweg zijn we iets kwijtgeraakt: het vermogen om elkaar eerst als mens te zien.

Nederland heeft van oudsher de neiging zich aan te passen. We willen het goed doen, vooroplopen en rekening houden met anderen. Dat heeft ons veel gebracht. Maar als die bereidheid doorslaat, kan ze ook haar keerzijde hebben.

Daar wringt het inmiddels steeds vaker.

We passen ons steeds vaker aan kleinere groepen in de samenleving aan, terwijl de wederkerigheid onder druk staat. Neem bijvoorbeeld de islamitische gemeenschap. Zij vormt een relatief klein deel van de bevolking, maar speelt een opvallend grote rol in het maatschappelijke en politieke debat. Vanuit respect worden taal, beleid en omgangsvormen regelmatig aangepast.

Tegelijkertijd verloopt integratie niet overal vanzelfsprekend. In sommige wijken stapelen problemen zich op: een bovengemiddelde betrokkenheid bij bepaalde vormen van criminaliteit, spanningen rond normen en waarden en een groeiende afstand tot de rest van de samenleving. Dat zijn geen losse incidenten, maar ontwikkelingen die terugkomen in onderzoeken en officiële rapportages.

Juist daarom moeten we eerlijk blijven. Niet door complete groepen weg te zetten, maar door problemen te benoemen waar ze zich voordoen. Wegkijken helpt niemand, zeker niet de mensen die wél volop willen meedoen.

Een vergelijkbare ontwikkeling zien we in het debat over gender en lhbtq. Ook daar veranderen taal, normen en maatschappelijke verwachtingen snel. Inclusiviteit en acceptatie zijn belangrijke waarden. Maar respect werkt uiteindelijk twee kanten op. Een samenleving blijft alleen in balans als wederkerigheid vanzelfsprekend is.

Wat het extra wrang maakt, is dat het publieke debat steeds vaker wordt bepaald door een relatief kleine, maar zeer luidruchtige groep. Een minderheid binnen een minderheid die disproportioneel veel invloed heeft op de toon van het maatschappelijke gesprek.

Als aanpassing structureel uit één richting komt, ontstaat scheefgroei. Dan krijg je geen samenleving waarin mensen samenleven, maar een samenleving waarin groepen steeds verder langs elkaar heen leven. Precies het mechanisme waarvan
we dachten dat we het achter ons hadden gelaten.

Veel mensen voelen dat haarfijn aan, maar spreken het niet uit. Uit angst om direct in een hokje geplaatst te worden of omdat ieder gesprek meteen lijkt te ontsporen. Zo blijven zorgen onder de oppervlakte, terwijl ze alleen maar groter worden.

En laten we eerlijk zijn: het is vijf voor twaalf.

Als we geen duidelijke gezamenlijke koers meer hebben, raken we langzaam maar zeker verder van elkaar verwijderd. Niet omdat verschillen bestaan, maar omdat we geen heldere gemeenschappelijke basis meer durven te benoemen.

Die basis is eigenlijk heel eenvoudig. Gelijkwaardigheid van man en vrouw. Vrijheid van meningsuiting. Respect voor de rechtsstaat. Verantwoordelijkheid nemen voor je eigen gedrag. Maar ook de Nederlandse taal spreken, meedoen, bijdragen en afspraken nakomen. Juist die alledaagse gewoontes vormen het cement van onze samenleving.

Die basis is niet vrijblijvend.

De vraag is niet waar iemand vandaan komt, maar of hij bereid is dezelfde normen en waarden te omarmen en zijn verantwoordelijkheid te nemen. Dat geldt voor nieuwkomers net zo goed als voor geboren Nederlanders. Wie zich structureel aan die gezamenlijke basis onttrekt, ondermijnt de samenleving.

De ironie is dat we in onze poging om inclusief te zijn, soms juist nieuwe scheidslijnen creëren. Door groepen apart te benaderen of uitzonderingen te maken, houden we verschillen eerder in stand dan dat we ze overbruggen.

Verzuiling in een modern jasje.

De vraag is daarom simpel: bouwen we nog aan één samenleving, of accepteren we dat er meerdere naast elkaar ontstaan?

Een samenleving valt niet uiteen door verschillen, maar doordat de gedeelde basis verdwijnt. Daarom moeten we die basis koesteren én bewaken.